Interview

 

‘Award voor meest briljante mislukking in verduurzaming?’

De afgelopen maanden heeft de landelijke pers hem nadrukkelijk ontdekt. Televisie- en radio-interviews en volop aandacht in de landelijke dagbladen. Professor Paul Iske is in. Met name vanwege die intrigerende term ‘briljante mislukkingen’. Hij heeft er onlangs een boek over gepubliceerd. In Instituut voor briljante mislukkingen beschrijft hij dat we meer kunnen leren van wat fout gaat, dan van onze successen.

Wim Raaijen

Paul Iske weet hoe je een theorie moet verkopen. Zo noemt hij zichzelf Chief Failure Officer van het Instituut voor Briljante Mislukkingen en daarmee tovert hij bij velen een glimlach op het gezicht. Toch waakt hij er wel voor dat het geen kunstje wordt. ‘Ik ben geen one trick pony. Daar is de uitgever van het boek gaandeweg ook wel achter gekomen. Toen ik een tijdje terug mijn verhaal deed bij een boekpresentatie van een ander, kwam de uitgever naar mij toe. Hij vond m’n verhaal inspirerend. Of ik niet een boek wilde schijven over briljante mislukkingen. Dat vond ik een goed idee. Sterker nog, ik was er eigenlijk al mee bezig. Toch moest de uitgever wat wennen aan het eindresultaat. Hij verwachtte een opsomming van allerlei projecten die mis zijn gegaan. Vooral om daar de lezer mee te amuseren. Die staan er natuurlijk ook in, maar ik wilde een breder theoretisch kader schetsen. En dat heb ik ook gedaan.’
Het moest niet enkel en alleen bij vermaak blijven. Niet zo maar een boekje dat je altijd leuk met sinterklaas of kerst weg kunt geven.

Geblinddoekt
In het echte leven is Paul Iske immers hoogleraar Open Innovation & Business Venturing aan de Universiteit Maastricht. Open innovatie betekent voor hem dat je ook transparant bent over de zaken die niet goed gaan. ‘We zijn vaak geneigd om alleen onze successen te delen. Kijk maar eens op social media. Bijna alleen maar geslaagde mensen. Maar dat is natuurlijk niet de realiteit. Heel veel goedbedoelde en goeddoordachte ideeën gaan bij de uitvoering fout. Door te onderzoeken waarom projecten mislukken, kunnen we onszelf verbeteren.’

Iske: ‘Heel veel goedbedoelde en goed doordachte ideeën gaan bij de uitvoering fout. Door te onderzoeken waarom projecten mislukken, kunnen we onszelf verbeteren.’

Iske heeft het dan niet over projecten die al bij voorbaat gedoemd zijn te mislukken. ‘Als je geblinddoekt de A2 oploopt, weet je van tevoren dat het misgaat. Nee, het gaat juist om projecten die goed doordacht zijn en toch mislukken. Dus aan het idee ligt het niet. Maar waarom gaat het in de realiteit toch fout?’

Risico’s
Juist op het gebied van verduurzaming is veel te leren van mislukkingen. Iske: ‘Je zou de Energiewende in Duitsland een briljante mislukking kunnen noemen. Voor de Duitse burgers hing aan de enorme groei van duurzaam opgewekte stroom een behoorlijk subsidie-prijskaartje. Dat kun je geen succes noemen, temeer omdat andere landen profiteren van de ontwikkelingen in Duitsland en Denemarken. Daardoor is onder andere de prijs van zonnepanelen sterk gezakt.’
Nederland profiteerde ook. Met veel trots is onlangs aangekondigd dat het eerste offshore-windpark in de Nederlandse wateren wordt gebouwd waar geen subsidie bij nodig is. Of dat alleen een eigen verdienste van Nederland is, valt volgens Iske zeer te betwijfelen. ‘Het is een archetype. De een investeert, de ander profiteert. Eigenlijk zou Duitsland hier met terugwerkende kracht een beloning voor moeten krijgen. Ik zie het ook vaak bij ziekenhuizen gebeuren. Sommige ziekenhuizen steken hun nek meer uit dan anderen als het gaat om innovatie. Als onderzoek niets oplevert, is het geld sowieso weg. Maar als het wel slaagt, profiteren andere ziekenhuizen er vaak meer van. Als die verder gaan met de resultaten, kunnen ze subsidies krijgen. Dat stimuleert niet om initiatief te nemen, maar de eerste of tweede volger te zijn.’
Dat mechanisme moet volgens Iske worden doorbroken. ‘Ik ben er zeer voor dat hoopvolle, maar onzekere ontwikkelingen worden gefinancierd. Als adviseur van de Hartstichting heb ik er mede voor gepleit dat er nu budget is voor elders afgewezen projecten, alleen omdat bij deze projecten het risico te groot was. De meeste doorbraken komen voort uit wat we van tevoren niet wisten. Dan moet je risico’s durven te nemen.’

Holistisch
Iske kan zich ook ergeren aan wat hij noemt georganiseerde domheid. Zo verbaast hij zich over de CEO’s van grote bedrijven die naar Spitsbergen afreizen om de effecten van het broeikaseffect met eigen ogen te zien en vervolgens roepen dat ze ineens allemaal doordrongen zijn van de urgentie. ‘Maar wat hebben ze daarvoor dan allemaal gelezen en gedaan? Het is apart als leiders pas wakker worden als ze iets fysieks zien, bijvoorbeeld een afbrokkelende gletsjer. Iedereen heeft een grote mond over Trump, maar dit is toch ook Trumpiaans gedrag?’
Hij kan ook nog wel een voorbeeld noemen uit de tijd dat hij eind vorige eeuw bij Shell werkte als senior fysisch onderzoeker. ‘Destijds is een belangrijk deel van het geofysisch onderzoek weggesaneerd. Ineens was Shell niet zo goed meer in het zoeken en vinden van olie. Gek hé? Je kunt niet zo maar zonder gevolgen in kosten snijden.’ Als een bedrijf gezond wil ondernemen moet het volgens Iske holistisch naar waarde kijken. Dus niet alleen naar de platte cijfertjes.
Er zijn volgens hem drie soorten kapitaal die belangrijk zijn voor de continuïteit en gezondheid van een bedrijf. ‘Het gaat om financieel kapitaal, maatschappelijk kapitaal en intellectueel kapitaal. Ze moeten alle drie minimaal op nul staan, maar natuurlijk het liefst positief. Shell kreeg al snel de rekening gepresenteerd voor het teveel in het intellectuele kapitaal snijden.’

Maar het gaat ook regelmatig mis als juist te weinig naar de cijfertjes wordt gekeken. Hij geeft het voorbeeld van telgen uit rijke families die een onderneming starten, met in veel gevallen nobele sociale doelstellingen. ‘Vaak ook zonder een degelijke value case, waarbij wel degelijk ook de financiële gezondheid een rol speelt. Het bedrijf wordt dan met familiekapitaal in leven gehouden. Uiteindelijk is dat ook niet gezond. En het levert oneerlijke concurrentie op en dus een marktverstoring. De vraag is hoe duurzaam dat nou is.’

Tweede kans
Banken en andere financiers zouden volgens Iske ook meer oog moeten krijgen voor het leerproces van ondernemers. ‘Eigenlijk is het heel vreemd. Een nieuwe ondernemer kan vaak een goede financiering krijgen, terwijl hij nog maar weinig tot helemaal geen ervaring heeft. Iemand die een keer failliet is gegaan, heeft juist de grootste moeite om een financiering rond te krijgen. Terwijl hij met ooit de beste bedoelingen en goede ideeën is begonnen en dus ervaring heeft. Hij weet nu juist veel beter welke fouten hij niet meer moet maken. Natuurlijk heb ik het niet over mensen die bewust of onnodig hun zaken naar de Filistijnen hebben geholpen. Maar goede ondernemers verdienen wat mij betreft een tweede kans.’

Iske: ‘Goede ondernemers verdienen wat mij betreft een tweede kans.’

DSM
Overal in de wereld is Iske inmiddels een graag geziene gast. Zelf werkt hij misschien wel het liefst samen met Noren. ‘Noorwegen is sowieso een fijn land. Belangrijk is dat ze daar steeds meer belangstelling hebben voor open en duurzame innovatie. Ze denken liberaal en inclusief.’
Ook in Nederland heeft hij veel gesprekken met topmanagers. Hij is een fan van DSM. ‘Echt fantastisch wat bij dat concern gebeurt. Vergeet niet dat het bedrijf oorspronkelijk uit de mijnbouw stamt. DSM is bijzonder goed in het maken van keuzes waarbij duurzaamheid een belangrijke rol speelt. Een continu vernieuwende koers, maar wel realistisch. Het is ook het eerste grote bedrijf dat in Nederland met open innovatie aan de slag ging.’

Verschil maken
Hij heeft ook nog regelmatig contact met zijn werkgever van weleer, Shell. ‘Niet zo lang geleden heb ik daar nog voorgesteld om een award in het leven te roepen voor de meest briljante mislukking op het gebied van verduurzaming.’
Shell zou zelf zo maar een aantal finalisten kunnen aandragen. Waarom is het bijvoorbeeld mislukt met Shell Solar, de zonne-energietak waar het concern plots mee stopte? Of bijvoorbeeld Plato, een milieuvriendelijk proces waarmee duurzamer hout kan worden gemaakt. Waarom ging dat mis? Iske: ‘Het lijkt erop dat Shell vaak te vroeg met ontwikkelingen aan de slag is gegaan. Zo had het concern in 1997 al grote plannen met waterstof. Nu meer dan twintig jaar later lijken we pas echt aan het begin te staan van grote ontwikkelingen op dat gebied.’ Soms wordt er gesuggereerd dat Shell met mislukkingen innovaties juist bewust op achterstand zet. Iske: ‘Dat weet ik niet. Mijn ervaring is dat de meeste Shell-medewerkers gewoon integer handelen. Het enige dat ik Shell wel kwalijk neem is dat ze met haar positie en omvang niet altijd het verschil heeft gemaakt dat ze had kunnen maken.’

Challengers van de challengers

Volgens professor Paul Iske leven we wel in een interessante tijd op het gebied van innovatie. ‘De cycli van businessmodellen worden steeds korter. En dat is op zich hoopgevend. Bovendien wordt uitwisseling van informatie en transparantie steeds belangrijker.’
Onder andere social media hebben daar een grote rol in gespeeld, hoewel de gebreken van onder andere Facebook momenteel wel sterk naar boven komen. ‘Facebook, Booking.com en veel ander relatief nieuwe initiatieven hebben de oude orde stevig uitgedaagd. En dat heeft ook veel goeds opgeleverd. Maar we moeten ook leren van wat er fout mee gaat, bijvoorbeeld op het gebied van privacy. Willen we dat elke keer dat we deze producten gebruiken de kassa gaat rinkelen in Silicon Valley? In feite handelt een ander in onze data. Daarom ben ik vooral geïnteresseerd in de challengers van de challengers. Voor mijn werk aan de Universiteit van Maastricht, verblijf ik regelmatig in een klein hotelletje in Zuid-Limburg. De eigenaar heeft moeite om het hoofd boven water te houden. Zijn marges zijn al niet hoog en dan vraagt Booking.com dertien procent per boeking. Doet hij er niet aan mee, dan houdt hij sowieso weinig boekingen over. Ondernemers in Zuid-Limburg hebben daar nu gezamenlijk een oplossing voor gevonden met de Coöperatie SuperGastvrij. Op de site van SuperGastvrij kun je een uitje samenstellen uit belevenissen inclusief restaurant- en hotelreservering. Het kan in een keer worden geboekt en de deelnemende ondernemers worden volledig uitbetaald.’
Doordat op deze manier uitdagers van oude systemen op hun beurt weer worden uitgedaagd, ontstaat volgens Iske een positief spanningsveld. ‘Of de nieuwe uitdagers bieden een serieus alternatief, of de oude uitdagers gaan hun businessmodellen aanpassen. Dan leren ze van hun fouten.’

Video
Share

Your name

Your e-mail

Name receiver

E-mail address receiver

Your message

Send

Share

E-mail

Facebook

Twitter

Google+

LinkedIn

Sign up

Your name

Your e-mail

Sign up