Interview

 

Vrees voor kapitaalvernietiging zet de toekomst vast

Bedrijven kunnen stap voor stap en heel realistisch aan verduurzaming werken. Daar hebben ze de politiek niet bij nodig. Het draait vooral om betrokken medewerkers, is de overtuiging van Berend Aanraad van The Natural Step. ‘Echte kracht en impact ontstaat als mensen ontdekken wat ze kunnen bijdragen, klein of groot.’

Wim Raaijen

geanimeerde-knop

‘We sturen te vaak alleen op het voorkomen of compenseren van negatieve output. Dat schiet te kort’, vindt Berend Aanraad, directeur van de Nederlandse tak van The Natural Step. ‘Bijvoorbeeld als we ons alleen maar op de reductie van CO2 richten. Willen we emissieloos worden, dan liggen de oplossingen vaak aan de voorkant.’
Aanraad haalt een voorbeeld aan uit de energietransitie in de woningbouw. ‘Veel plannen zijn gericht op isolatie en een volledige ombouw van woningen. Neem het initiatief Nul-Op-De-Meter.’ Daarbij gaat het om een enorme reductie van de energievraag van woningen. ‘Wil je dicht bij energieneutraal komen, dan gaat het om enorme bedragen. Al gauw 75.000 euro per huis. Terwijl je je ook meer kunt richten op de inzet van duurzaam opgewekte energie. Dus het verduurzamen van de input. Met een warmtepomp en voldoende zonnepanelen maak je ook een enorme stap voor gemiddeld misschien 15.000 euro. Dat is dus veel goedkoper en je pakt het bij de bron aan. Slimmer en veel realistischer.’

Herstellen
De Nederlandse Stichting The Natural Step is onderdeel van de internationale gelijknamige ngo. Van origine Zweeds maakt deze beweging zich sinds 1989 sterk voor wat de organisatie zelf strategische duurzaamheid noemt. Dat gebeurt niet door actie te voeren, of een politieke beweging te beginnen, maar veel praktischer. Door organisaties te helpen bij het ontwikkelen van strategieën, uitvoeringsprogramma’s, opleidingen en het oplossen van duurzame vraagstukken.
De organisatie hanteert daarbij een paar algemene regels. Niet meer en sneller mogen stoffen uit de aarde en door de mens gemaakte stoffen in het milieu worden gebracht dan de natuur kan verwerken. De natuur mag niet sneller worden afgebroken dan de tijd die nodig is om weer te herstellen. En geen activiteiten mogen worden ontplooid die mensen beperken in het vervullen van hun basisbehoeften. De doelstellingen gaan daardoor verder dan alleen energiebesparing of het verminderen van de CO2-uitstoot.

Uit het lood
Het klinkt misschien ideëel, maar de aanpak is vaak nuchter en realistisch. Geen grote woorden en geen dogma’s. Volgens Aanraad worden vaak veel te vroeg stellingen ingenomen. ‘Zo sorteren verschillende overheden al voor op een gasloze samenleving. Heel specifiek dus. We bereiken echter veel meer als we de doelstellingen generieker neerzetten. Wat willen we echt bereiken? Niet op voorhand een gasloze, maar juist een emissieloze samenleving. Van gas af is slechts een van de mogelijkheden. Als je de doelstelling generieker maakt, het voorkomen van emissies, houdt je veel meer interessante opties open.’ Misschien kunnen aardgas en andere gassen daarbij een belangrijke rol spelen. ‘Je loopt sowieso minder gevaar dat je je economisch vastdraait als je meerdere opties onderzoekt.’
Hij ziet dat vastlopen op lokaal niveau te vaak gebeuren. ’Een wethouder bijvoorbeeld die van een woningbouwcoöperatie verlangt dat per jaar dertigduizend woningen van het gas af moeten. Dat terwijl de coöperatie net haar begroting klaar heeft. Door de goedbedoelde ambitie van deze wethouder wordt die helemaal door elkaar gehusseld. De begrotingscyclus komt uit het lood te staan. En daardoor komen andere doelstellingen onder druk te staan.’ Of de generieke doelstelling, het terugdringen van emissies, daarmee is gebaat, is maar zeer de vraag.

Vragen stellen
De filosofie van The Natural Step is gebaseerd op een transitie die bestaat uit opeenvolgende realistische stappen. De eerste stappen zijn vaak helder, maar de vervolgstappen zijn nog vaag. Dat hoeft ook geen probleem te zijn. Vaak worden die duidelijker als de eerste stappen zijn gezet. Aanraad: ‘Dit lukt alleen maar als je ieder individu aanspreekt op zijn of haar invloed. Echte kracht en impact ontstaat als mensen ontdekken wat ze kunnen bijdragen, klein of groot. Van bovenaf kunnen de meest fantastische plannen worden geschreven, maar de mensen moeten het toch doen. Er is een groot verschil tussen iets opleggen of de juiste vragen stellen. Met dat laatste bereik je veel meer. En als een manager de vragen uniformer maakt, komen ook meer oplossingen boven water.’ Een belangrijk onderdeel daarbij is dat bedrijven hun communicatie op orde hebben, stelt hij. ‘Heel belangrijk is bijvoorbeeld dat er voldoende feedback loops zijn.’

Afgedankte visnetten
Van bovenaf specifieke plannen opleggen, werkt vaak beperkend. Volgens Aanraad kun je veel beter de verantwoordelijkheid decentraal in de organisaties zelf leggen. Dat lukt veel beter met generieke doelen en het activeren van verantwoordelijkheid bij de mensen op het niveau van uitvoering. Aanraad: ‘Ook in industriële bedrijven weten medewerkers veel beter wat er kan dan managers, bijvoorbeeld op het gebied van energiebesparing.’

Berend Aanraad: ‘Je loopt minder gevaar dat je je economisch vastdraait als je meerdere opties onderzoekt.’

Een mooi en bekend voorbeeld is tapijtenfabrikant Interface, het eerste Amerikaanse concern dat de ideeën van The Natural Step omarmde. Het bedrijf, met een grote productielocatie in het Gelderse Scherpenzeel, heeft de generieke doelstelling om haar footprint te verminderen en wil vanaf 2020 zelfs herstellend zijn. Medewerkers komen zelf met oplossingen en door de jaren heen zijn op die manier verschillende stappen gezet.
Zo hergebruikt Interface tegenwoordig visnetten uit Azië als grondstof voor tapijttegels. Jaarlijks blijft er mondiaal namelijk 640 duizend ton visnet achter in zee. Door lokale gemeenschappen te vragen deze afgedankte visnetten in te zamelen, verbeteren de leefomstandigheden van lokale vissers. Het idee ontstond tijdens een vakantie van een Interface-medewerker op de Filipijnen, die zag dat afgedankte netten enorm veel schade aan de visstand aanbrachten.

Houdgreep
Bij deze aanpak staat het systeemdenken centraal. Meer van het geheel uitgaan en niets bij voorbaat uitsluiten. ‘Vaak worden er politieke keuzes gemaakt om zaken behapbaar te maken. Op die manier worden veel zaken die op het eerste oog onbelangrijk zijn niet meegenomen.’ Daarmee kan volgens Aanraad veel kostbaars verloren gaan. ‘Bij de systeembenadering is inclusief denken belangrijk. Niet zaken op voorhand uitsluiten. Aandacht geven is veel belangrijker dan focus aanbrengen. Het belang van focus is zeer overschat.’
Sowieso vindt Aanraad dat de keuzes van de politiek vaak een te belangrijke rol worden toegedicht. ‘Iedereen wil toch kwaliteit van leven? Daar hoeft de politiek zich niet over uit te spreken. Verduurzaming van de samenleving is wat mij betreft een politiek neutrale behoefte. Geen kwestie van democratie. Ik denk daarom dat de industrie zich vaak ook te afhankelijk maakt van de politiek: “Als de overheid niet meewerkt, wat dan?” In poldermodellen houden we elkaar juist te veel in een houdgreep en komen daardoor niet verder.’ Industriële bedrijven moeten zelf hun stappen durven te zetten.

Financiële lock-in
Om in beweging te blijven, zouden industriële bedrijven er bijvoorbeeld goed aan doen meer flexibiliteit in te bouwen. Door investeringen voor de langere termijn te doen, met terugverdientijden van meerdere decennia, is het moeilijk voor bedrijven om regelmatig vervolgstappen te zetten. De vrees voor kapitaalsvernietiging kan de toekomst vastzetten. Aanraad: ‘Er ontstaat dan een financiële lock-in. Ik denk dat het daarom goed is dat de industrie zelf naar mogelijkheden zoekt om meer flexibiliteit in te bouwen. Door bijvoorbeeld modulair te bouwen, worden terugverdientijden verkort en zijn vervolgstappen gemakkelijker te zetten.’

Eemsdeltavisie 2019

Berend Aanraad is een van de keynote-sprekers tijdens Eemsdeltavisie 2019, dat geïntegreerd wordt georganiseerd met Behind the Scenes van de VNCI op 16 oktober in Delfzijl. Thema: Natural Steps. Met de industrie-agenda voor de Eemsdelta en de uitkomsten van de Industrietafel Noord-Nederland zijn stevige, generieke doelstellingen geformuleerd. Er is gekozen voor een purpose driven aanpak waarbij niet op voorhand voor een enkele oplossingsrichting wordt gekozen. Maar wat betekenen deze ambities voor de korte en middellange termijn? Welke stappen kunnen ons dichter bij de uiteindelijke doelen brengen. En hoe kunnen we leren van stappen die we in het verleden hebben gezet?

Bekijk het programma en meld nog snel aan!

Video
Share

Your name

Your e-mail

Name receiver

E-mail address receiver

Your message

Send

Share

E-mail

Facebook

Twitter

Google+

LinkedIn

Sign up

Sign up